MAE rhai o gyn-weithwyr ffatri Friction Dynamics, Caernarfon, a aeth ar streic yn 2001, yn cael cyfle unigryw i fod yn actorion cynorthwyol mewn drama deledu newydd i S4C sy’n adrodd hanes eu brwydr eu hunain.

Bydd Y Streic Fawr, drama tair rhan gan Cynyrchiadau Mojo, yn dilyn hanes un o’r anghydfodau diwydiannol hiraf yn hanes Prydain.

Mae 30 Ebrill 2026 yn nodi 25 mlynedd ers i 86 o weithwyr y ffatri rhannau ceir ddechrau ar streic hirfaith yn dilyn newidiadau i’w tâl ac amodau gwaith. Parhaodd y brotest am bron i dair blynedd. Er i’r gweithwyr ennill eu hachos yn y llysoedd, ni chafodd y cwmni - a gafwyd yn euog o dorri’r gyfraith - unrhyw gosb gan Lywodraeth Prydain. Ni dderbyniodd y gweithwyr yr iawndal am y ddwy flynedd ac wyth mis o fod ar y llinell biced.

A hithau wedi’i seilio ar brofiadau go iawn y gweithwyr a’u teuluoedd, bydd nifer o gyn-weithwyr Friction Dynamics yn ymddangos fel aelodau o gast cefndirol yn y gyfres. Roedd cyfle iddynt hefyd weld sut y bydd eu stori bwerus yn cael ei hadrodd ar y sgrin mewn sesiwn darllen sgript yn ddiweddar gyda’r actorion.

Mae’r ddrama yn gwneud defnydd helaeth o’u hatgofion i adrodd stori am arwroldeb y Cofi cyffredin a chyfnod cythryblus yn hanes Gogledd Orllewin Cymru. Bydd y gyfres yn rhoi gogwydd newydd drwy edrych ar yr effaith gafodd y Streic ar deuluoedd, ffrindiau a chymuned, gan ddilyn straeon personol y cymeriadau tu hwnt i’r llinell biced.

Yn y prif gast mae Rhodri Trefor (Gwlad yr Astra Gwyn; White Gold; The Indian Doctor) yn portreadu Tomi Jones, a ddechreuodd fel siop steward cyn dod yn swyddog llawn amser i Undeb y Transport and General yng Ngogledd Cymru.

Mae Gruffudd Glyn (Steeltown Murders; The Martian) yn chwarae rhan Gerald Parry, areithiwr blaenllaw yn y ralïau a oedd gysylltiedig â’r streic, tra bod Rhys ap Trefor (Pobol y Cwm; Dal y Mellt; Torchwood) yn portreadu John Davis, a ddewiswyd i gynrychioli’r 86 o weithwyr yn y llys.

Ymhlith aelodau eraill y cast mae Carwyn Jones , Sion Eifion, Emyr Gibson, Catrin Powell, Manon Wilkinson a Betsan Ceiriog. Mae’r gyfres wedi’i chynhyrchu gan Llyr Morus, ei hysgrifennu gan Ffion Dafis, ac wedi’i chyfarwyddo gan Huw Chiswell. Mae’r ffilmio eisoes wedi dechrau yn ardal Caernarfon, gyda’r bwriad o ddarlledu’r gyfres ar S4C yn hwyrach eleni.

Meddai Llyr Morus, Cynhyrchydd Y Streic Fawr: “Fel un a gafodd ei fagu yng Nghaernarfon, sy’n cofio canu corn wrth basio’r gweithwyr ar y lein a mynd i’r ralïau ar Y Maes, mae cael dweud y stori yma, a’r ffaith bod y gweithwyr wedi ymddiried yn Cynyrchiadau Mojo i wneud hynny’n fraint.

“Mae’r aberth wnaeth yr 86 o ddynion a merched bum mlynedd ar hugain yn ôl yn anferthol. Arweiniodd yr aberth yna at newid oedd am sicrhau gwell amodau gwaith i weithwyr y dyfodol, felly mae’r diolch yn fawr iddyn nhw. Mae nodi’r hanes yn bwysig ar gyfer addysgu cenedlaethau’r dyfodol - ‘Ni heddiw, Chi fory’.

“Hyd heddiw mae effaith y streic i’w weld yng Nghaernarfon gyda ffrindiau, teuluoedd a chymunedau wedi ei chwalu. Mae’n bwysig bod y stori hon yn cael ei dweud yn onest, gyda chydbwysedd a gyda hiwmor, ffraethineb ac angerdd y Cofi.”

Mae cofnodi stori sydd mor ‘arwyddocaol i Gaernarfon a’i phobl’ yn bwysig yn ôl Ffion Dafis, scriptwraig Y Streic Fawr: “Tua dwy flynedd yn ôl nes i ddarllen erthygl am streic Friction Dynamics. Roedd Llyr Morus a finnau yn gweithio ar syniad arall ar y pryd, ond ar ddiwedd un cyfarfod nes i sôn wrtho am yr erthygl a dweud mod i’n teimlo ei bod hi’n bwysig ein bod ni’n cofnodi’r streic.

“Aeth un sgwrs yn sgwrs arall, a dechreuais i gyfarfod y streicwyr eu hunain. Trwyddyn nhw, dwi wedi dod i adnabod eu straeon, ac mae’r rheiny wedi siapio’r sgript. Dwi’n falch iawn bod tair pennod bellach yn cofnodi’r hanes yma – hanes sy’n rhan annatod o’n cymuned ni yng Ngogledd Cymru.”

Meddai Gwenllian Gravelle, Comisiynydd Drama S4C: “Mae Y Streic Fawr yn dod â stori un o’r anghydfodau diwydiannol mwyaf chwerw yn hanes modern Cymru’n fyw gyda grym i’n gwylwyr; stori sy’n dal i losgi oherwydd yr anghyfiawnder dwfn sydd wrth ei chraidd.

“Nid edrych yn ôl yn unig mae’r cynhyrchiad hwn - mae’n herio, yn ysgwyd, ac yn mynnu sylw. Gyda drama afaelgar a llawn tensiwn, mae’n taflu goleuni miniog ar y gwir, gan sicrhau nad yw’r hanes hwn yn pylu nac yn diflannu.”